Kan systeemgericht beleggen maatschappelijke kwesties oplossen?

Traditionele beleggingsbenaderingen zijn gebaseerd op een duidelijke scheiding: beleggers genereren alpha, terwijl beta – het bredere marktrendement – als exogeen wordt beschouwd; iets om te optimaliseren, maar niet te beïnvloeden.

Systeemgericht beleggen stelt deze aanname op de proef. Het stelt dat beta niet neutraal is, maar juist wordt gevormd door systeemrisico’s zoals klimaatverandering, ongelijkheid en institutionele kwetsbaarheid. Deze risico’s zijn niet diversifieerbaar en beïnvloeden daarom direct de langetermijnresultaten van portefeuilles.

De gevolgen zijn diepgaand: als beleggers voor rendement afhankelijk zijn van het systeem, dan is bijdragen aan de gezondheid van dat systeem niet optioneel – het is financieel materieel.

Deze verschuiving roept een fundamentele vraag op: waar begint en eindigt de verantwoordelijkheid van een belegger?

Historisch is de fiduciaire plicht strikt geïnterpreteerd, in grote lijnen gedefinieerd als het maximaliseren van financiële rendementen binnen een vastgestelde opdracht. Systeemdenken verbreedt dit perspectief. Als systeemrisico’s de langetermijnrendementen ondermijnen, dan kan het negeren ervan in strijd zijn met de fiduciaire plicht in plaats van daaraan te voldoen.²

In die zin draait systeemgericht beleggen minder om ‘goed doen’ en meer om het beschermen van waardecreatie op de lange termijn.

Het succes van klimaatbeleggen laat zien hoe krachtig deze logica kan zijn. Er is nu brede consensus dat de economische kosten van nietsdoen aan klimaatverandering aanzienlijk hoger zijn dan de kosten van de transitie naar een CO2 arme economie.

Door deze duidelijkheid is op grote schaal kapitaal gemobiliseerd. Klimaatbijeenkomsten vullen conferentiezalen. Toch strekt dit momentum zich niet in gelijke mate uit tot maatschappelijke kwesties. Hoewel klimaat de agenda domineert, worden maatschappelijke thema’s zoals ongelijkheid, mensenrechten, arbeidsrechten en toegang tot onderwijs en gezondheidszorg vaak naar de zijlijn verwezen en krijgen deze in de praktijk veel minder aandacht.

Deze ongelijkheid in aandacht is opvallend, gezien het bewijs. Een grote hoeveelheid empirisch onderzoek laat zien dat hoge ongelijkheid de langetermijngroei van de economie verlaagt door instituties te verzwakken, menselijk kapitaal te beperken en de instabiliteit te vergroten. Zo wordt geschat dat toenemende ongelijkheid de cumulatieve bbp-groei in OESO landen over 20 jaar met 4,7 procentpunt heeft verminderd.⁴ Andere studies laten andere cijfers zien, maar de conclusie is steeds dezelfde: ongelijkheid hangt negatief samen met groei.

Omgekeerd laten studies zien dat investeringen in onderwijs, gezondheidszorg en sterke instituties zowel ongelijkheid kunnen verminderen als de productiviteit verhogen, wat de economische prestaties versterkt. Met andere woorden, net als klimaatrisico beïnvloedt de aantasting van sociale systemen rechtstreeks de beta waar beleggers afhankelijk van zijn.

Waarom blijft maatschappelijk beleggen dan zo ver achter, ondanks de financiële relevantie ervan?

Een deel van het antwoord ligt in de huidige beleggingspraktijk. Vandaag de dag beperken de meeste beleggingsbenaderingen ten aanzien van maatschappelijke kwesties zich nog tot het vermijden van schade, vaak door een klein aantal controversiële bedrijven uit te sluiten of door reputatierisico's te beheren.

Dit verschilt fundamenteel van klimaat, waar beleggers kapitaal actief alloceren naar transitieoplossingen, infrastructuur en innovatie. Als de onderzoeken kloppen, dan zou voor systeemgericht beleggen ook voor maatschappelijke kwesties een vergelijkbare verandering in mindset nodig zijn, door te verschuiven:

• van uitsluiting naar systemische impact;

• van risicobeperking naar het identificeren van kansen;

• van geïsoleerde bedrijfsanalyse naar systeembrede uitkomsten.

Opkomende initiatieven, waaronder de ontwikkeling van betere standaarden en raamwerken, zoals de Taskforce on Inequality and Social-related Financial Disclosures (TISFD), weerspiegelen deze transitie. Ze zijn erop gericht verder te gaan dan het meten van eenvoudige productie- en uitkomstmaatstaven, richting het begrijpen hoe bedrijven bijdragen aan sociale systemen of deze juist ondermijnen, en wat de financiële impact daarvan kan zijn.

Critici stellen dat systeemgericht beleggen niet fundamenteel nieuw is. Het sluit aan bij eerdere concepten zoals universeel eigenaarschap en beleggen in duurzame ontwikkeling. En in zekere zin hebben zij gelijk. De onderliggende logica is al decennialang bekend.

Wat wel nieuw is, zijn de urgentie en het bewijs. We begrijpen nu beter hoe milieu- en sociale systemen zich vertalen in financiële uitkomsten. We beschikken over sterkere data, duidelijkere raamwerken en toenemend momentum in de regelgeving.

Ondanks de sterke theoretische basis kent systeemgericht beleggen praktische belemmeringen. Ten eerste geldt dat, hoewel er veel bewijs is dat klimaat- en maatschappelijke investeringen de economische veerkracht verbeteren, de transitie-investeringen interne kosten voor bedrijven zijn, terwijl de economische en maatschappelijke baten bij de samenleving terechtkomen. Dit biedt bedrijven en beleggers geen directe prikkel om te veranderen. Dit komt ook doordat beleggingshorizonnen niet op elkaar aansluiten, aangezien de voordelen zich vaak over langere perioden manifesteren dan typische performancecycli.

Ten tweede is voor systemische verandering coördinatie tussen beleggers, toezichthouders en bedrijven nodig. Beleggers kunnen deze kwesties niet alleen oplossen; daarom gaan ze in toenemende mate de dialoog aan met overheden en beleidsmakers. En juist daar ligt de belangrijkste belemmering. Die is cultureel van aard. Beleggers zijn gewend om te concurreren op alpha, en niet om samen te werken om de beta te verbeteren.

Systeemgericht beleggen is misschien niet volledig nieuw, maar wordt steeds moeilijker te negeren. Voor het klimaat is de zaak al duidelijk: investeren in de transitie is goedkoper dan betalen voor de gevolgen van nietsdoen. Voor maatschappelijke kwesties wijst het bewijs in dezelfde richting: sterkere sociale systemen ondersteunen sterkere economieën en zijn een voorwaarde voor het in stand houden van langetermijnrendementen.

De echte vraag is niet of systeemgericht beleggen maatschappelijke kwesties kan oplossen, maar of beleggers bereid zijn te erkennen dat hun portefeuilles nu al afhankelijk zijn van het oplossen ervan.

Voetnoten

¹ System-Level Investing - TIIP The Investment Integration Project.
² https://www.netzerolawyers.com/publications/sustainable-fiduciary-duties---the-time-has-come-for-financial-fiduciaries-to-adapt-to-the-new-climate-reality
³ For example, the Stern review (2006), OECD (2015, 2021) – Climate Change Mitigation: Policies and Progress, https://web-assets.bcg.com/a1/fc/811b182f481fbe039d51776ec172/landing-the-economic-case-for-climate-action-with-decision-makers-wo-spine-mar-2025.pdf
⁴ https://www.oecd.org/en/publications/in-it-together-why-less-inequality-benefits-all_9789264235120-en.html