Helikoptergeld: geschenk uit de hemel of gifpil?

Helikoptergeld: geschenk uit de hemel of gifpil?

28-12-2016 | Visie

Centrale banken doen er alles aan om de wereldeconomie draaiende te houden, maar hun traditionele middelen raken uitgeput. Daarom gaan regeringen mogelijk serieus overwegen om ‘helikoptergeld’ uit te delen als laatste redmiddel.

  • Marck  Bulter
    Marck
    Bulter
    Senior Portfolio Manager Global Fixed Income Macro
  • Victor  Verberk
    Victor
    Verberk
    Deputy Head of Investments

Speed read

  • (On)conventionele maatregelen zijn uitgeput en ineffectief
  • Helikoptergeld: een medicijn dat slechter is dan de kwaal
  • Negatieve gevolgen voor obligatieportefeuilles

Wat is het probleem?

De wereld zit gevangen in een omgeving van lage groei en lage inflatie. Normaal gesproken reageren overheden en centrale banken daarop met monetaire of fiscale verruiming. Maar alle conventionele en onconventionele monetaire maatregelen van centrale banken – renteverlagingen, het opkopen van grote hoeveelheden obligaties (kwantitatieve verruiming) of zelfs het controleren van de yield curve (Japan) – raken uitgeput en steeds minder effectief.

De extreem lage rente als gevolg van het kwantitatieve verruimingsprogramma heeft ook serieuze gevolgen voor de dekkingsgraad van pensioenfondsen, wat kan leiden tot een verlaging van (toekomstige) pensioenuitkeringen of een verhoging van de huidige premies. Bovendien beweren critici dat de kwantitatieve verruiming de consumentenbestedingen niet heeft gestimuleerd, maar vooral vermogensinflatie heeft veroorzaakt. Zo zijn bijvoorbeeld de vastgoedprijzen in Londen, Frankfurt en Amsterdam de afgelopen jaren zeer sterk gestegen.

Niet alleen de effectiviteit van centrale banken wordt in twijfel getrokken, maar ook die van de fiscale autoriteiten. Zelfs al zouden de fiscale autoriteiten de bezuinigingsmaatregelen willen afbouwen, dan nog zou dat niet kunnen, omdat het fiscale beleid een grens heeft bereikt. De staatsschuld als percentage van het bbp bevindt zich namelijk in de buurt van het hoogste punt na de oorlog. Bovendien moeten EU-landen zich – in ieder geval in theorie – houden aan het Stabiliteits- en Groeipact. Dat houdt in dat de staatsschuld van lidstaten maximaal 60% van het bbp mag bedragen en dat het begrotingstekort niet boven de 3% mag uitkomen.

Hierdoor blijven er maar twee opties over. De eerste is helikoptergeld en de tweede is niks doen, waarmee je in feite accepteert dat de economische groei en de inflatie lager zijn dan gemiddeld.

Ontdek de nieuwste inzichten
Ontdek de nieuwste inzichten
Aanmelden

Wat is helikoptergeld?

Helikoptergeld is een maatregel die zowel monetair als fiscaal van aard is. De term is afkomstig uit Milton Friedmans publicatie ‘The optimum quantity of money’ uit 1969. Helikoptergelden zijn een vorm van overheidsuitgaven, die rechtstreeks worden gefinancierd door de centrale bank. Daardoor hoeft de regering de belasting niet te verhogen of schuld uit te geven om de uitgaven te financieren. Het uitgedeelde geld kan door de ontvangers worden gezien als een gift.

De centrale bank verstrekt het geld niet aan banken, maar aan de regering of zelfs rechtstreeks aan de bevolking. Helikoptergeld kan de vorm aannemen van belastingteruggaven, het uitdelen van cash aan de bevolking of meer overheidsuitgaven aan bijvoorbeeld infrastructuur. Daarnaast kunnen centrale banken ook hun belangen in staatsobligaties afschrijven.

Wat is het nadeel?

Er kleven ook risico's aan het uitdelen van gratis geld. De belangrijkste is dat het een hoge inflatie, of zelfs hyperinflatie kan veroorzaken. De afgelopen 100 jaar is een aantal keer helikoptergeld ingezet en elke keer ontstond er hyperinflatie. Een recent voorbeeld is Venezuela. Het financieren van overheidsuitgaven door de geldpers aan te zetten had tot resultaat dat:

  • de M2-geldhoeveelheid sinds 2009 met 3000% is gegroeid (66% per jaar), versus een groei van 54% (6,5% per jaar) voor de Fed en een groei van 30% (4% per jaar) voor de ECB;
  • de inflatie over 2016 uitkomt op 480% (schatting IMF);
  • de bbp-groei sinds 2013 gemiddeld -2% bedraagt.

Andere weinig opbeurende voorbeelden die twijfel zaaien over de toevlucht tot helikoptergeld, zijn de Weimarrepubliek (1919-1933) en Zimbabwe.

Een ander groot nadeel van helikoptergeld is dat de onafhankelijkheid van een centrale bank op het spel komt te staan, omdat de regering en de centrale bank nauw moeten samenwerken. Daarnaast gaat het ten koste van het vermogen van de centrale bank, kan het publieke vertrouwen in de centrale bank afnemen en kan het geld zijn waarde verliezen. En het is maar de vraag of dit proces te beheersen valt. Een regering moet bovendien sterk genoeg zijn om te stoppen met helikoptergeld als de noodzaak wegvalt, wat vooral in verkiezingstijd zeer lastig kan zijn.

Is het effectief?

Helikoptergeld heeft rechtstreeks effect op de uitgaven en is daardoor dus krachtiger dan kwantitatieve verruiming. Het daadwerkelijke effect hangt af van hoe het in de praktijk wordt ingezet. Belangrijk is dat het geld terechtkomt waar het het meeste nodig is en dat het wordt uitgegeven in plaats van gespaard.

De discussie over de voor- en nadelen van helikoptergeld is allerminst een theoretische, want het IMF en de ECB hebben allebei gezinspeeld op een gecombineerde inzet van fiscaal en monetair beleid. We willen niet beweren dat de zakken met helikoptergeld al klaar staan, maar de discussie krijgt wel steeds meer voet aan de grond.

Niks mis met lagere groei en lagere inflatie

Volgens economische leerboeken leidt deflatie tot uitstel van consumptie, maar zelfs in Japan is daar in de praktijk geen enkel bewijs voor. Is een inflatie van 2,0% wel zo veel beter dan een inflatie van 0,5% als daar een moeilijk beheersbaar beleid voor nodig is?

Wij zijn in ieder geval geen voorstander van helikoptergeld. De negatieve effecten zijn namelijk veel duidelijker dan de paar mogelijke positieve effecten. Daarbij kan een eventuele recessie ook een belangrijke functie hebben, omdat de economie dan wordt gereset. Zoals Winston Churchill al zei: “Never let a good crisis go to waste.”

Negatieve gevolgen voor obligatieportefeuilles

Mocht helikoptergeld ooit daadwerkelijk realiteit worden, dan zal dat verstrekkende gevolgen hebben voor vastrentende portefeuilles. De sterke stijging van de inflatie zal namelijk negatief uitpakken voor obligaties. Het eerste land dat helikoptergeld inzet, zal daarmee zijn valuta devalueren, waardoor internationale spanningen kunnen ontstaan. Daarnaast leidt het tot uitstel van het onvermijdelijke, namelijk de hoognodige herstructurering van bedrijven met een zware schuldenlast. Helikoptergeld houdt dus eigenlijk alleen maar zombiebedrijven in leven.